Biologie vmbo gl/tl 2018 · tijdvak 1
Centraal examen, afgenomen op donderdag 17 mei 2018.
- vragen
- 54
- punten
- 64
- N-term
- 0,7
Opgave 1Menstruatie
- 1Veel vrouwen gebruiken tijdens de menstruatie maandverband of tampons om bloed en slijmvlies uit de baarmoeder op te vangen. Een tampon wordt in de vagina in…Van generatie op generatiemeerkeuze1p
- 2Frederike heeft op 20 juni de eerste dag van haar menstruatie. Ze heeft een regelmatige menstruatiecyclus van 28 dagen. Op 9 juli gaat ze twee weken op vakan…Van generatie op generatiemeerkeuze1p
Opgave 2Een hartkamer van kunststof
- 3De hartkamer van kunststof moet, net als de echte linkerkamer, bloed kunnen opvangen uit een ander deel van het hart en dit bloed vervolgens een bloedvat in …Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING2p
- 4Om de functie van de linkerkamer goed over te kunnen nemen, moeten er kleppen in de hartkamer van kunststof aangebracht worden. Leg uit wat de functie van de…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 3Haaien
- 5Haaien vormen niet de eerste, maar de laatste schakel van veel voedselketens in zee. Welke groep organismen vormt de eerste schakel van voedselketens: consum…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND2p
- 6Haaien halen adem met kieuwen. Water stroomt de bek in en langs de kieuwen er weer uit (zie de afbeelding). De letters P en Q geven twee plaatsen aan waar he…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 7Haaien kunnen goed zien. Een haaienoog heeft onder andere een hoornvlies, een ooglens en een netvlies met staafjes en kegeltjes. Uit de bouw van zo’n oog lei…Reageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 8Er zijn haaiensoorten die altijd agressief gedrag vertonen als ze bloed in het water waarnemen. Wat is bloed voor deze haaien op dat moment? A een inwendige …Gedrag bij mens en diermeerkeuze1p
- 9Haaien zijn gewervelde dieren. In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van verschillende groepen gewervelde dieren weergeeft volgens de evolut…Erfelijkheid en evolutieuitwerkbijlage1p
Opgave 4Eucalyptusbomen
- 10Wetenschappers in Australië zoeken naar nieuwe manieren om uit te vinden of er ergens goud in de bodem zit. Ze hebben ontdekt dat eucalyptusbomen goud uit de…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKENDmeerkeuze1p
- 11Er zijn meer dan 700 soorten eucalyptusbomen, waarvan de meeste alleen in Australië voorkomen. Er zijn eucalyptussoorten met een dikke waslaag op de bladeren…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND1p
- 12De bloemen van sommige eucalyptussoorten hebben geen gekleurde kroonbladeren, maar ze vallen op door een groot aantal witte of fel gekleurde meeldraden (zie …Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND2p
- 13In de cellen van een meeldraad komen vacuolen met kleurstof voor. Hebben deze cellen een celmembraan? En hebben ze een celwand? A alleen een celmembraan B al…Cellen staan aan de basismeerkeuze1p
- 14Olie uit bladeren van sommige eucalyptussoorten wordt gebruikt om slijmvorming in de luchtwegen te verminderen. Te veel slijm in de luchtwegen kan benauwdhei…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 5Een experiment
- 15In het schema hieronder geven twee pijlen een richting aan waarin koolstofdioxide en zuurstof zich in de proefopstelling verspreiden. Op de uitwerkbijlage st…Cellen staan aan de basisuitwerkbijlage1p
- 16Als de proefopstelling voor een langere tijd in het donker staat, gaan de plant en de muis uiteindelijk dood. Leg uit waardoor de organismen dan sterven.Cellen staan aan de basis1p
Opgave 6Noten kraken
- 17Bovenstaande informatie gaat over het opnemen van voedsel door een kraai. Het opnemen van voedingsstoffen is een levenskenmerk. De informatie gaat nog over a…Cellen staan aan de basis1p
- 18De kraai heeft geleerd een noot op het zebrapad te laten vallen om hem door een auto te laten kraken. Hoe heet dit leergedrag? A gewenning B inprenting C tri…Gedrag bij mens en diermeerkeuze1p
Opgave 7Insecten en het weer
- 19Noem een abiotische factor die volgens bovenstaande informatie van invloed is op de overlevingskansen van wespen.Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND1p
- 20Als gevolg van de hoge temperaturen in de winter en het voorjaar waren er in de zomer van 2014 veel muggen. Leg met behulp van de informatie uit wat een ande…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND2p
- 21Als de luchtdruk in de omgeving plotseling daalt, betekent dat vaak dat er slecht weer op komst is, zoals regen en storm. Onderzoekers vragen zich af of het …Gedrag bij mens en diermeerkeuze1p
Opgave 8Ebola
- 22Is het toedienen van antistoffen uit bloed van genezen mensen een vorm van immunisatie? Zo ja, is het dan actieve of passieve immunisatie? A Nee, het is geen…Bescherming en antistoffenmeerkeuze1p
- 23Voor het toedienen van bloedplasma met antistoffen tegen ebola wordt geadviseerd om plasma van bloedgroep AB te gebruiken. Dit plasma kan veilig toegediend w…Bescherming en antistoffen1p
- 24Het toedienen van antistoffen tegen ebola kan ook via een bloedtransfusie met volledig bloed van een genezen persoon. In zo’n geval wordt geadviseerd om aan …Bescherming en antistoffenuitwerkbijlage1p
Opgave 9Gapen
- 25Gapen begint met een diepe inademing. Vroeger dacht men daarom dat gapen werd veroorzaakt door zuurstoftekort. Door te gapen zou er dan meer zuurstof in het …Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 26Is gapen aangeleerd gedrag of is het erfelijk? Leg je antwoord uit.Gedrag bij mens en dier1p
- 27Lisa gaapt. Daardoor gaat haar buis van Eustachius open en verandert de luchtdruk in haar trommelholte. In de afbeelding hieronder zie je delen van het oor.Reageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 28Lisa is verkouden. Haar buis van Eustachius is verstopt met slijm en gaat niet goed open als ze gaapt. Daardoor komt haar trommelvlies onder druk te staan. L…Reageren op prikkels1p
Opgave 10Kersenbomen
- 29In de afbeelding hieronder zie je een doorsnede van de stamper van een kersenbloem. stuifmeelkorrelVan generatie op generatiemeerkeuze1p
- 30Op de stamper van een kersenboom met genotype S S komen 1 2 stuifmeelkorrels terecht van een kersenboom met genotype S S . 2 3 Hoe groot is de kans op nakome…Erfelijkheid en evolutiemeerkeuze1p
Opgave 11Gevlekte hyena’s
- 31De onderzoekers stellen vast dat Eshe op plaats 3 in de rangorde van de vijf vrouwtjes staat. Kan op grond van deze resultaten bepaald worden of Akua hoger o…Gedrag bij mens en diermeerkeuze1p
- 32Hoe hoger een vrouwtje in rang staat, des te hoger is het gehalte aan testosteron in haar bloed. Als een dominant vrouwtje zwanger is, stijgt het testosteron…Gedrag bij mens en dier1p
Opgave 12Bilirubine
- 33Bilirubine is een afvalstof die in de lever ontstaat bij de afbraak van rode bloedcellen. Bilirubine wordt samen met gal afgevoerd naar het verteringskanaal.…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGmeerkeuze1p
- 34Bij sommige mensen kan bilirubine niet goed vanuit de lever naar het verteringskanaal afgevoerd worden. Een deel van deze stof komt dan in het bloed terecht.…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 35De bilirubine die in het bloed terechtgekomen is, wordt met de urine uitgescheiden. In de afbeelding zie je delen van het uitscheidingsstelsel. Welke letter …Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGmeerkeuze1p
Opgave 13Tuinslakken
- 36Een tuinslak die heterozygoot is voor de kleur van het huisje paart met een homozygote tuinslak. Ze krijgen nakomelingen met een bruin huisje en nakomelingen…Erfelijkheid en evolutieuitwerkbijlage2p
- 37In een tuin is de bodem bedekt met bruin strooisel. Strooisel bestaat uit dode resten van organismen. In deze tuin leeft een populatie slakken. Er zijn slakk…Erfelijkheid en evolutie2p
Opgave 14Familieonderzoek
- 38In de afbeelding zie je stambomen van drie families waarin een bepaalde erfelijke ziekte voorkomt.Erfelijkheid en evolutiemeerkeuze1p
- 39In de familie De Bruin komt een ziekte voor. Uit onderzoek blijkt dat de ziekte erfelijk is. In de afbeelding zie je de stamboom van de familie De Bruin. Leg…Erfelijkheid en evolutiemeerkeuze1p
- 40Mila de Bruin is zwanger en wil weten of haar ongeboren baby de erfelijke ziekte heeft. Geef de naam van een methode om cellen van de ongeboren baby weg te n…Erfelijkheid en evolutie1p
Opgave 15Gif en poep
- 41In de Mojavewoestijn in de Verenigde Staten leven bosratten die van giftige creosootstruiken eten. De ratten worden niet ziek van het gif. Wetenschappers heb…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 42Bosratten die in andere delen van de Verenigde Staten leven, worden ziek als ze van creosootstruiken eten. Deze bosratten zijn wél gevoelig voor het gif. De …Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING2p
- 43Romy en Ari spreken met elkaar over het onderzoek met gevoelige bosratten. Romy zegt dat dit onderzoek geen ongevoelige bosratten zal opleveren. Ze heeft gel…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 16Puberteit
- 44GH en gonadotrofinen hebben invloed op processen in het lichaam. In een tabel op de uitwerkbijlage staan twee van die lichaamsprocessen. Kruis in deze tabel …Reageren op prikkelsuitwerkbijlage1p
- 45In de afbeelding zie je een doorsnede van de huid.Bescherming en antistoffenmeerkeuze1p
- 46In de informatie staat dat bij ernstige acne een bepaalde crème gebruikt kan worden. Hoe heet het deel van de opperhuid dat sneller afschilfert bij gebruik v…Reageren op prikkels1p
- 47In de informatie staat een tabel met gegevens over energiebehoefte. Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier. Maak op dit grafiekpapier een staafdia…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGuitwerkbijlage2p
- 48In tabel 1 van informatie 3 is te zien dat na de puberteit de energiebehoefte per dag afneemt. Dit heeft onder andere te maken met de afname van de productie…Reageren op prikkels2p
- 49Tijdens de biologieles rekent Chantal haar BMI uit. Ze is 1,70 meter lang en weegt 58 kilogram. Wat is de BMI van Chantal? En tot welke gewichtsklasse behoor…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING2p
- 50Volgens informatie 4 zijn delen van het brein tijdens de puberteit nog volop in ontwikkeling, zoals de temporale en de frontale schors. Hoe heet het deel van…Reageren op prikkels1p
- 51In informatie 4 wordt het hormoon cortisol genoemd. Welke letter in de afbeelding geeft een orgaan aan dat cortisol produceert? A letter P P B letter Q C let…Reageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 52In informatie 5 wordt de invloed van een aantal geslachtschromosomen op de puberteit beschreven. Welke geslachtschromosomen heeft een jongen met het syndroom…Erfelijkheid en evolutiemeerkeuze1p
- 53Het syndroom van Turner wordt soms pas in de puberteit opgemerkt. Leg met behulp van de informatie uit waardoor het syndroom van Turner dan wél opgemerkt kan…Van generatie op generatie1p
- 54Het syndroom van Turner kan vastgesteld worden door bloedonderzoek. Rode bloedcellen en bloedplaatjes zijn voor zo’n onderzoek niet geschikt. In de afbeeldin…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p