Biologie vmbo gl/tl 2023 · tijdvak 1
Centraal examen, afgenomen op woensdag 24 mei 2023.
- vragen
- 52
- punten
- 60
- N-term
- 1,3
Opgave 1Een bloementaart
- 1De meeste ingrediënten bevatten vezels. Noteer een ingrediënt uit dit recept dat geen vezels bevat.Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 2Zitten in dit recept de kroonbladeren van insectenbloemen of van windbloemen? Leg je antwoord uit.Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND1p
- 3Drie plantaardige ingrediënten van deze bloementaart zijn ontstaan na bevruchting van de plant. Noteer de drie ingrediënten uit dit recept die na bevruchting…Van generatie op generatie2p
Opgave 2Dwerggroei bij katten
- 4Dwerggroei kan ontstaan doordat de hypofyse en de schildklier minder goed werken. Geef de naam van het orgaanstelsel waar de hypofyse en de schildklier bij h…Reageren op prikkels1p
- 5Als het voedsel van een jonge kat te weinig kalkzouten bevat, kan dit ook tot dwerggroei leiden. Leg uit hoe een tekort aan kalkzouten dwerggroei kan veroorz…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 6Soms is dwerggroei erfelijk bepaald. Dwerggroei wordt dan bepaald door een dominant gen (A). Kattenembryo’s die homozygoot dominant zijn voor dit gen, sterve…Erfelijkheid en evolutieuitwerkbijlage2p
Opgave 3Te vroeg geboren
- 7In deze tabel zie je hoeveel baby’s er in 2016 in Nederland werden geboren en hoelang de zwangerschap duurde. duur van de aantal geboren 2016 zwangerschap ba…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 8Een extreem vroege geboorte kan gebeuren als een foetus niet goed groeit. In de afbeelding zie je een foetus in de buik van de moeder.Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 9Een te vroeg geboren baby moet soms beademd worden. De dokter plaatst dan een slangetje om lucht in de longen te blazen. Het slangetje moet in de juiste buis…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 10Het hart van een te vroeg of extreem vroeg geboren baby is soms onvoldoende ontwikkeld. In de afbeelding hieronder is links een normaal ontwikkeld hart getek…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 4Gedrag bij wulpen
- 11Wat is de naam van zo’n tabel met beschrijvingen van gedragingen? A ethogram B practicum C protocol D veldwaarnemingGedrag bij mens en diermeerkeuze1p
- 12Welke gedragingen vertoont de wulp achter elkaar gedurende de eerste twaalf seconden van de observatie?Gedrag bij mens en diermeerkeuze1p
- 13Hoeveel seconden besteedt de wulp aan lopen gedurende deze minuut?Gedrag bij mens en dier1p
Opgave 5De penis
- 14Als de penis stijf wordt, vult een deel van de penis zich met bloed. Geef de naam van dit deel.Van generatie op generatie1p
- 15In de afbeelding zie je de organen van het mannelijke voortplantingsstelsel. Vier plaatsen zijn met letters aangegeven.Van generatie op generatiemeerkeuze1p
- 16Als de penis stijf wordt, stroomt er meer bloed doorheen. Door welk bloedvat stroomt het bloed de penis in? En hoort dit bloedvat bij de grote of bij de klei…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGuitwerkbijlage2p
Opgave 6Een voedselweb
- 17Uit het voedselweb leidt Faizal een voedselketen af die uit vier schakels bestaat en waarin roofvogels voorkomen. Schrijf deze voedselketen op.Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKEND1p
- 18De biologiedocent doet drie beweringen over dit voedselweb. Op de uitwerkbijlage staan deze drie beweringen in een tabel. Kruis voor elke bewering aan of die…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKENDuitwerkbijlage2p
- 19De biologiedocent bespreekt met Faizal hoe zijn voedselweb eruit zou zien als er geen boerenkoolplanten waren. Uit hoeveel groepen organismen bestaat het voe…Planten en dieren en hun samenhang: de eigen omgeving VERKENDmeerkeuze1p
Opgave 7Wespenallergie
- 20Op de uitwerkbijlage zie je een tabel met de symbolen die gebruikt zijn voor dit schema. Kruis in de tabel bij elk symbool de juiste naam aan.Bescherming en antistoffenuitwerkbijlage1p
- 21Gaat de bloeddruk omlaag of omhoog als er veel histamine in het bloed komt? Leg je antwoord uit.Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 22Adrenaline wordt ook in het lichaam gemaakt. Door welke hormoonklier wordt adrenaline gemaakt? A door de alvleesklier B door de bijnieren C door de hypofyse …Reageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 23Adrenaline beïnvloedt het bloedvatenstelsel en het ademhalingsstelsel. Geef de naam van nog een orgaanstelsel dat door adrenaline beïnvloed wordt en noteer w…Reageren op prikkels2p
- 24Is de productie van antistoffen tegen het wespengif toegenomen of afgenomen na de immuuntherapie? Leg je antwoord uit.Bescherming en antistoffen1p
Opgave 8Koningsvissen
- 25In de spieren van de koningsvissen ontstaat warmte. Geef de naam van het stofwisselingsproces in de spieren waardoor warmte ontstaat.Cellen staan aan de basis1p
- 26Door een hogere lichaamstemperatuur kunnen koningsvissen sneller bewegen dan vissen van gelijke grootte met een lagere lichaamstemperatuur. Wat is hiervan ee…Cellen staan aan de basis1p
- 27Over dit diagram worden twee uitspraken gedaan. 1 Hoe dieper de koningsvis zwemt, hoe meer zijn lichaamstemperatuur daalt. 2 De koningsvis is tijdens de meti…meerkeuze1p
- 28Welke letter geeft een bloedvat aan waar zuurstofrijk bloed doorheen stroomt? A letter P B letter Q C letter RHet lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGmeerkeuze1p
Opgave 9Luizen bij duiven
- 29Tot welk type gedrag hoort preening? A tot broedzorg B tot imponeergedrag C tot verzorgingsgedrag D tot voedingsgedragGedrag bij mens en diermeerkeuze1p
- 30Op de uitwerkbijlage staan drie beweringen over dit onderzoek. Kruis voor elke bewering aan of die juist of onjuist is.Erfelijkheid en evolutieuitwerkbijlage2p
Opgave 10Darmbacteriën
- 31Om schadelijke bacteriën in de darmen te bestrijden, kunnen antibiotica gebruikt worden. Leg uit waardoor het gebruik van antibiotica ook nadelig kan zijn vo…Bescherming en antistoffen1p
- 32In voedingsmiddelen met veel vezels komen bepaalde koolhydraten voor die samen als FOS aangeduid worden. Biologen vermoeden dat door FOS het aantal nuttige b…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING2p
Opgave 11CRISPR-Cas-systeem
- 33Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis in de tabel aan door welk type celdeling de cellen van stap 1 zijn ontstaan. Kruis ook aan door welk type celdeli…Erfelijkheid en evolutieuitwerkbijlage1p
- 34Het foute stukje DNA is ontstaan door een mutatie. Finn en Ilse praten over mutaties. − Finn zegt dat een mutatie kan ontstaan door radio-actieve straling. −…Erfelijkheid en evolutiemeerkeuze1p
- 35Wordt de mutatie volgens de informatie vóór of ná de bevruchting weggeknipt? Leg je antwoord uit.Erfelijkheid en evolutie1p
Opgave 12Spruitjes
- 36Kun je het veredelen en daardoor het ontstaan van spruitkoolrassen met een zoetere smaak een voorbeeld van evolutie noemen? Leg je antwoord uit.Erfelijkheid en evolutie1p
- 37Pubers hebben gemiddeld per dag 90 mg vitamine C nodig. Hoeveel gram gekookte spruitjes moet je minimaal eten om 90 mg vitamine C binnen te krijgen? Leg je a…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 13Transgender
- 38Heeft een behandeling met vrouwelijke geslachtshormonen invloed op de primaire of op de secundaire geslachtskenmerken? A alleen op de primaire geslachtskenme…Van generatie op generatiemeerkeuze1p
- 39Bij de operatie wordt van de eikel een vrouwelijk deel gemaakt dat dezelfde functie heeft als de eikel. Geef de naam van het deel dat bij een vrouw dezelfde …Van generatie op generatie1p
- 40Na zo’n operatie is het niet meer nodig om medicijnen te gebruiken die de productie van mannelijke geslachtshormonen afremmen. Leg uit waardoor dit niet meer…Reageren op prikkels1p
- 41Verandert het genotype van een transgender persoon na zo’n operatie? Leg je antwoord uit.Erfelijkheid en evolutie1p
Opgave 14Uv-straling
- 42Hoe heet het gedeelte van huid waarin de pigmentcellen worden gemaakt? A hoornlaag B kiemlaag C lederhuid D onderhuids bindweefselReageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 43Uv-straling beschadigt het DNA in de cellen van de huid. In welk deel van de cel bevindt zich dit DNA?Cellen staan aan de basis1p
- 44Als je lang in de zon zit, krijg je het warm. Leg uit op welke manier je huid ervoor zorgt dat je lichaam weer afkoelt.Reageren op prikkels1p
Opgave 15Bescherming bij het lassen
- 45In de afbeelding zie je een doorsnede van het oog.Reageren op prikkelsmeerkeuze1p
- 46Als de huid tijdens het lassen onvoldoende beschermd wordt, kunnen brandwonden ontstaan. Bij een tweedegraads-brandwond is de huid verbrand tot en met de led…Reageren op prikkels2p
- 47Een enkele keer ademt Theo een giftig gas in. Het giftige gas stroomt dan door verschillende delen van het ademhalingsstelsel en wordt opgenomen in het bloed…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGmeerkeuze1p
- 48Als Theo vaker giftige gassen zou inademen, kan hij bronchitis krijgen. In de bronchiën zit dan veel slijm als gevolg van een ontstekingsreactie. De haarvate…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
Opgave 16Tandenpoetsen bij honden
- 49In de afbeelding hieronder zie je een doorsnede van een tand van een hond. De delen hebben dezelfde namen en functies als bij de mens.Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDINGmeerkeuze1p
- 50De hond van Mikaela heeft een tandvleesontsteking. De dierentandarts kijkt door de microscoop en ziet in het slijm uit de bek van de hond cellen van bacterië…Cellen staan aan de basisuitwerkbijlage1p
- 51Door het tandenpoetsen wordt de speekselproductie verhoogd. De dierentandarts legt uit dat daardoor de kans op een tandvleesontsteking wordt verlaagd. Leg ui…Het lichaam in stand houden: voeding en genotmiddelen, ENERGIE, TRANSPORT EN UITSCHEIDING1p
- 52Mikaela wil haar hond door middel van conditionering leren stil te zitten als zij bij hem de tanden poetst. Leg uit wat Mikaela moet doen om haar hond te con…Gedrag bij mens en dier1p