Overheid en bestuur: de rol van de overheid in de economie
De overheid bemoeit zich op veel manieren met de economie. Dit onderwerp komt in het examen terug bij vragen over gemeenten, belastingen, sociale zekerheid en de vrijheid van ondernemers en consumenten.
De overheid en de instellingen die onder haar beheer vallen vormen samen de collectieve sector. Bedrijven van particulieren horen bij de particuliere sector. Die twee sectoren moet je goed uit elkaar kunnen houden.
De overheid heeft drie soorten activiteiten. Aanvullend betekent dat de overheid iets doet wat de markt niet goed doet, zoals onderwijs en politie. Corrigerend betekent dat de overheid bijstuurt, bijvoorbeeld met wetgeving, sancties, subsidies en heffingen. Voorwaardenscheppend betekent dat de overheid de markt mogelijk maakt, bijvoorbeeld met infrastructuur en goede regels.
Daarnaast kan de overheid deelnemen in bedrijven of er eigenaar van zijn. Ze besteedt ook geld in de particuliere sector, bijvoorbeeld aan opdrachten voor bouwbedrijven.
Ondernemers en consumenten zijn vrij, maar binnen randvoorwaarden. Denk aan productaansprakelijkheid, de kwaliteit van goederen, prijsafspraken, het bestemmingsplan en het bevorderen van de concurrentie. Een ondernemer mag dus veel, maar niet alles.
Tot slot kijk je naar de verhouding tussen actieven en niet-actieven. Als die verhouding verschuift, heeft dat gevolgen voor wat de overheid kan uitgeven en ontvangen. Lees goed welke groep groeit of krimpt.
Onthoud
De collectieve sector bestaat uit de overheid en de instellingen die daaronder vallen.
Aanvullende, corrigerende en voorwaardenscheppende activiteiten zijn de drie rollen van de overheid.
Wetgeving, subsidies, heffingen en infrastructuur zijn middelen waarmee de overheid de economie stuurt.
Ondernemers en consumenten zijn vrij, maar binnen randvoorwaarden zoals het bestemmingsplan.
Bij een procentuele verandering deel je het verschil door het oude getal.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Gevraagd is hoeveel procent de rijksbijdrage per inwoner naar verwachting daalt in 2026 ten opzichte van 2023. De gegevens voor 2026 vind je in informatiebron 4.
- 1
Bereken eerst de rijksbijdrage per inwoner in 2026. Dat is € 231 miljoen gedeeld door 77.000 inwoners, dus € 3.000.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen halen de collectieve en de particuliere sector door elkaar. Kijk eerst wie de activiteit uitvoert, de overheid of een particulier bedrijf.
Leerlingen noemen elke overheidsmaatregel voorwaardenscheppend. Bekijk wat de maatregel precies doet en kies dan de juiste rol.
Bij een procentuele verandering delen leerlingen het verschil door het nieuwe getal. Deel het verschil door het oude getal, de beginwaarde.
Snel checken
Welke activiteit hoort bij de collectieve sector?
Een bakker wil een winkel openen in een gebied waar het bestemmingsplan alleen woningen toestaat. Wat is het gevolg?