Uitgaven van de overheid, tekort en staatsschuld
In deze les leer je hoe de overheid haar geld uitgeeft en hoe een tekort de staatsschuld laat groeien. Dit is belangrijk omdat het examen vraagt naar de achtergronden van deze problemen.
Een overheid krijgt geld uit belastingen en premies. Zij geeft dat geld uit aan zorg, onderwijs, defensie en wegen. Elk departement heeft eigen taken en een eigen deel van de uitgaven. In de Miljoenennota staat per departement hoeveel geld er wordt uitgegeven. Zo ontstaat een rangorde. De departementen met de grootste uitgaven staan bovenaan.
Als de uitgaven hoger zijn dan de inkomsten, is er een begrotingstekort. Is het andersom, dan is er een begrotingsoverschot. Een tekort wordt meestal gedekt door geld te lenen. Daardoor groeit de staatsschuld. De staatsschuld is het totaal van alle leningen van de overheid die nog niet zijn terugbetaald. Een overschot verlaagt de schuld juist.
De overheid betaalt elk jaar rente over de schuld. Dat geld kan niet naar onderwijs of zorg. Aflossing is het terugbetalen van een deel van de lening. Hoe hoger de schuld, hoe hoger de rentelast en hoe minder ruimte er overblijft voor andere uitgaven.
Met de staatschuldquote meet je de schuld ten opzichte van de economie. Dat is de staatsschuld gedeeld door het bruto binnenlands product (bbp), maal 100 procent. Binnen de EMU gelden als afspraak een tekort van hooguit 3 procent van het bbp en een staatschuldquote van hooguit 60 procent.
Om het tekort en de schuld te verminderen kan de overheid de uitgaven verlagen of de belastingen verhogen. Ook economische groei helpt, omdat de overheid dan meer inkomsten krijgt. Elke maatregel heeft gevolgen voor burgers en bedrijven.
Onthoud
Departementen krijgen elk een deel van de uitgaven, en de Miljoenennota laat de rangorde zien.
Een begrotingstekort in een jaar vergroot de staatsschuld, een begrotingsoverschot verkleint die.
Rente kost elk jaar geld, en die rente kan niet aan andere taken worden besteed.
De staatschuldquote is de staatsschuld gedeeld door het bbp, maal 100 procent.
Verlagen van uitgaven, verhogen van belastingen en economische groei zijn de belangrijkste manieren om tekort en schuld te verminderen.
Voorbeeld uit een echt examen
none
Een land geeft in één jaar 300 miljard euro uit en ontvangt 280 miljard euro. De staatsschuld is aan het begin van het jaar 400 miljard euro en het bbp is 1000 miljard euro. Wat is de staatsschuld aan het eind van het jaar en wat is de staatschuldquote?
- 1
Het tekort is 300 miljard minus 280 miljard, dus 20 miljard euro.
Veelgemaakte fouten
Een tekort verwarren met de staatsschuld. Het tekort is het verschil in één jaar, de staatsschuld is het totaal van alle jaren bij elkaar.
Denken dat de staatsschuld daalt zodra er een tekort is. Een kleiner tekort verlaagt de schuld niet, die groeit dan alleen minder hard.
Rente vergeten bij de gevolgen van schulden. Reken rente mee als vaste last die de ruimte voor andere uitgaven verkleint.
Snel checken
Een overheid geeft in een jaar meer uit dan zij ontvangt. Hoe heet dit?
De staatsschuld is 300 miljard euro en het bbp is 500 miljard euro. Hoe groot is de staatschuldquote?