Erfelijkheid: hoe eigenschappen van generatie op generatie gaan
In deze les leer je hoe erfelijke informatie van ouders naar kinderen gaat. Dat onderwerp komt in het examen terug bij chromosomen, genen, geslachtscellen en de begrippen dominant en recessief.
Eigenschappen van kinderen komen van hun ouders. De informatie daarvoor zit in het DNA. Het DNA ligt in chromosomen.
Een gen is een stukje chromosoom. Een gen bevat de informatie voor één erfelijke eigenschap. Een gen kan in verschillende varianten voorkomen. Die varianten heten allelen.
Lichaamscellen hebben paren chromosomen. Van elk paar komt één chromosoom van de moeder en één van de vader. Geslachtscellen hebben maar één chromosoom van elk paar. Ze hebben dus een enkelvoudige set. Bij de bevruchting smelten een eicel en een zaadcel samen. Zo ontstaat weer een paar chromosomen in elke lichaamscel van het nieuwe individu.
Eén paar chromosomen zijn de geslachtschromosomen. Een vrouw heeft XX en een man heeft XY.
Een dominant allel laat zijn eigenschap zien, ook als er maar één kopie is. Een recessief allel laat zijn eigenschap alleen zien als er geen dominant allel bij zit. Het genotype is de combinatie van allelen. Het fenotype is de eigenschap die je ziet. Is een individu homozygoot, dan zijn beide allelen gelijk. Is het heterozygoot, dan zijn ze verschillend.
Bij intermediaire erfelijkheid is er geen dominant allel. Een heterozygoot individu heeft dan een tussenvorm. Mutaties zijn veranderingen in het DNA. Komt een mutatie in een geslachtscel voor, dan kan die naar de volgende generatie gaan.
Onthoud
Chromosomen bestaan uit DNA, en genen zijn stukjes chromosoom.
Lichaamscellen hebben paren chromosomen, geslachtscellen hebben een enkelvoudige set.
Bij de bevruchting ontstaat weer een paar chromosomen.
Een dominant allel laat zich zien bij één kopie, een recessief allel alleen bij twee kopieën.
Mutaties en intermediaire erfelijkheid veranderen het beeld van dominant en recessief.
Voorbeeld uit een echt examen
none
Een plant heeft genotype Rr voor de bloemkleur. Het allel R hoort bij rode bloemen en het allel r bij witte bloemen. Wat is het fenotype van de plant, en welke allelen geeft de plant door?
- 1
Het genotype Rr heeft één R en één r, dus de plant is heterozygoot.
Veelgemaakte fouten
Verwar genotype en fenotype. Het genotype zijn de allelen, het fenotype is de eigenschap die je ziet.
Denk niet dat een recessief allel verdwijnt. Het zit er nog wel in, alleen wordt het niet zichtbaar naast een dominant allel.
Schrijf een geslachtscel niet met een paar chromosomen. Een geslachtscel heeft van elk paar maar één chromosoom.
Snel checken
Welke uitspraak over een geslachtscel is juist?
Een plant heeft het genotype rr voor de bloemkleur. Welke uitspraak klopt?