Gedrag bij mens en dier: leren, sociaal gedrag en communicatie
In deze les leer je hoe gedrag van mens en dier ontstaat, namelijk deels door erfelijke aanleg en deels door leren, en hoe sociaal gedrag en communicatie bij taakverdeling, coördinatie en voortplanting een rol spelen. Dit onderwerp komt vaak terug in het centraal examen bij situaties die je moet beoordelen.
Gedrag van dieren en mensen komt deels uit de erfelijke aanleg en deels uit leren. Erfelijk gedrag, zoals een spinnenweb bouwen, ligt vast in het erfelijk materiaal. Aangeleerd gedrag ontstaat door ervaring.
Leren kent verschillende vormen:
- Inprenten: een jong dier leert in een korte, gevoelige periode wat het moet volgen of herkennen, bijvoorbeeld de moeder.
- Trial and error: een dier probeert verschillende dingen uit en houdt het gedrag dat succes oplevert.
- Conditionering: een dier leert een verband tussen twee dingen, bijvoorbeeld een signaal en voedsel.
Sociaal gedrag helpt een groep goed te laten functioneren. Met dreig- en imponeergedrag laat een dier zien hoe sterk het is, zodat een gevecht vaak niet nodig is. Binnen een groep kan het werk verdeeld worden, zodat de groep goed gecoördineerd is. Bij sommige soorten bepaalt een rangorde wie eerst eet.
Bij de voortplanting spelen balts en paringsgedrag, broedzorg en territoriumgedrag een rol. Communicatie, zoals geluiden, geuren en lichaamshouding, is daarbij belangrijk. Ook bij mensen zijn rolpatronen en normen en waarden deels aangeleerd en bepalen ze mede het gedrag in een groep.
Bij het beoordelen van een situatie vraag je je af: is dit gedrag erfelijk of aangeleerd, en welk doel heeft het voor de overleving of voor de groep?
Onthoud
Gedrag is erfelijk of aangeleerd; bij aangeleerd gedrag speelt ervaring een rol.
Inprenten gebeurt in een korte, gevoelige periode; trial and error en conditionering zijn leervormen die later plaatsvinden.
Dreig- en imponeergedrag helpt om een gevecht te voorkomen.
Taakverdeling, rangorde en rolpatronen zorgen voor coördinatie binnen een groep.
Balts, broedzorg en territoriumgedrag horen bij de voortplanting en worden door communicatie gestuurd.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Bij welk vrouwtje uit tabel 2 is de kans op een paring het grootst? Leg je antwoord uit.
- 1
Seksueel gedrag (se) is een teken dat een vrouwtje bereid is tot paren: Xing-Hao en An-Tuan hebben allebei 8 keer seksueel gedrag, Bao-Di 0 keer.
Veelgemaakte fouten
Je kijkt alleen naar het aantal keer seksueel gedrag en let niet op het agressieve en neutrale gedrag; kijk altijd naar alle kolommen van de tabel.
Je noemt een leerproces zonder de situatie te beschrijven; leg bij inprenten, trial and error of conditionering uit wat het dier precies leert en waardoor.
Snel checken
Een jong ganzenkuiken volgt na het uitkomen de eerste grote bewegende die het ziet. Welk leerproces is dit?
Een hond gaat kwijlen zodra hij een bel hoort, omdat hij die bel altijd kreeg voordat hij voer kreeg. Welk leerproces is hier het meest waarschijnlijk?