Gameten en zygote: vorming en ontwikkeling
In deze les zie je hoe gameten en de zygote ontstaan en hoe de zygote zich verder ontwikkelt. Dit is de basis voor vragen over erfelijkheid en voortplanting.
Een nieuw organisme begint als één cel, de zygote. Die ontstaat wanneer een eicel en een zaadcel samensmelten. Beide gameten zijn haploïd, dus elk draagt één set chromosomen. Samen geven ze een diploïde zygote.
Gameten maak je met meiose. Bij meiose wordt het aantal chromosomen gehalveerd. Mitose maakt gewone lichaamscellen met hetzelfde aantal chromosomen als de moedercel.
Bij de man rijpen zaadcellen steeds opnieuw. Vanaf de puberteit ontstaan uit elke oorspronkelijke cel vier haploïde cellen. Bij de vrouw verloopt het anders. De primaire oöcyt begint al vóór de geboorte aan meiose I, maar stopt daarna in de profase. Pas na de puberteit rondt meiose I af bij de rijping van een follikel. Zo ontstaat de haploïde secundaire oöcyt. Die stopt weer in de metafase van meiose II.
Bij de ovulatie komt de secundaire oöcyt in de eileider terecht. Pas als een zaadcel binnendringt, rondt meiose II af. Dan ontstaan de eicel en een tweede poollichaampje. Daarna smelten de kernen samen tot de diploïde zygote.
De zygote deelt zich daarna door mitose. Eerst ontstaat een bolletje van cellen en later een embryo. De cellen krijgen steeds een eigen taak. Dat heet celdifferentiatie.
Let op de volgorde. Meiose geeft gameten, bevruchting geeft de zygote en mitose zorgt voor de verdere ontwikkeling.
Onthoud
Gameten zijn haploïd en ontstaan door meiose.
De zygote is diploïd en ontstaat na bevruchting, door samensmelting van twee haploïde kernen.
Bij de vrouw stopt meiose twee keer tijdelijk, namelijk in de profase van meiose I en in de metafase van meiose II.
Na de bevruchting ontwikkelt de zygote zich door mitose tot een embryo.
Bij de man ontstaan uit elke cel vier haploïde zaadcellen.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Bij deze vraag moet je per cel bepalen of die haploïd of diploïd is. De afbeelding laat de follikelontwikkeling zien.
- 1
Cel 1 is de primaire oöcyt. Die is nog niet door meiose gegaan en heeft dus twee sets chromosomen, dus diploïd.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen denken dat de primaire oöcyt haploïd is, terwijl die nog de volledige set chromosomen heeft. Bedenk dat meiose I de chromosomen pas halveert.
Leerlingen denken dat de zygote door meiose ontstaat. Bedenk dat meiose gameten maakt en dat de zygote door bevruchting ontstaat.
Leerlingen denken dat de eicel al rijp is bij de ovulatie. Bedenk dat meiose II pas afrondt als een zaadcel de eicel binnendringt.
Snel checken
Welke uitspraak over de zygote is juist?
Bij welke cel rondt de tweede meiotische deling pas af na de bevruchting?