Markt falen: externe effecten, toekomstige generaties en marktmacht
Bij markt falen leidt de markt niet tot de uitkomst die de samenleving wil. Dit onderwerp komt vaak terug in het examen, omdat je moet kunnen uitleggen waarom een maatregel of een situatie tot een verkeerde uitkomst leidt.
Markt falen betekent dat de markt zelf niet tot een goede uitkomst leidt. Vaak komt dat doordat niet alle kosten en baten bij koper en verkoper terechtkomen.
Bij een negatief extern effect ondervinden derden schade zonder dat zij daarvoor worden vergoed. Denk aan uitstoot van een fabriek die omwonenden hinder geeft. Bij een positief extern effect profiteren derden mee zonder dat zij ervoor betalen. Een goed onderhouden tuin die de buurt mooier maakt is zo'n voorbeeld.
Daarnaast houdt de markt soms te weinig rekening met de welvaart van toekomstige generaties. Uitputting van grondstoffen is daar een voorbeeld van. Ook misbruik van marktmacht kan tot markt falen leiden. Een aanbieder zonder concurrenten zet de prijs dan vaak hoger en maakt minder, zodat de consument meer betaalt dan maatschappelijk gewenst is.
- Negatieve externe effecten leiden vaak tot te veel productie.
- Positieve externe effecten leiden vaak tot te weinig productie.
- Bij marktmacht is de prijs vaak hoger dan maatschappelijk gewenst.
Bij markt falen kan de overheid ingrijpen. Denk aan belastingen, subsidies of regels. Bij vragen over een maatregel kijk je ook naar wat er later gebeurt. Een maatregel kan op korte termijn geld besparen en op lange termijn juist kosten opleveren.
Onthoud
Een negatief extern effect treedt op wanneer derden schade ondervinden zonder vergoeding.
Een positief extern effect treedt op wanneer derden profiteren zonder te betalen.
Bij externe effecten en misbruik van marktmacht wijkt de marktuitkomst af van wat maatschappelijk gewenst is.
Gevolgen op lange termijn tellen mee, ook voor toekomstige generaties.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Leg uit dat maatregel 1 op langere termijn kan leiden tot hogere collectieve zorguitgaven. Volgens de bron gaat het om het niet vergoeden van bepaalde geneeskundige handelingen.
- 1
Door het niet vergoeden van bepaalde handelingen laten mensen zich minder vaak behandelen.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen kijken alleen naar koper en verkoper. Reken ook mee wie er bij derden last of voordeel van heeft.
Leerlingen verwarren positieve en negatieve externe effecten. Onthoud dat een positief effect iets oplevert voor derden en een negatief effect iets kost.
Leerlingen rekenen alleen op korte termijn. Reken ook uit wat er later gebeurt, zeker bij zorg en toekomstige generaties.
Snel checken
Welke situatie is een voorbeeld van een negatief extern effect?
Wat geldt bij een positief extern effect van een goed?