Examenstof Economie havo
De onderwerpen uit de syllabus voor het centraal examen, met hoe vaak elk onderwerp sinds 2018 de hoofdzaak van een examenvraag was. Open een onderwerp voor uitleg en oefenvragen.
D1Marktvraag
25 vragen · 5%- D1.1Hoe via een verschuiving langs de collectieve vraaglijn een prijsverandering leidt tot een verandering van de gevraagde hoeveelheid.6× · laatst 2026
- D1.2Hoe een verandering in inkomen, behoeften, prijzen van andere producten of het aantal vragers leidt tot een verschuiving van de collectieve vraaglijn. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)19× · laatst 2026
D2Marktaanbod
9 vragen · 2%- D2.1Hoe via een verschuiving langs de collectieve aanbodlijn een prijsverandering leidt tot een verandering van de aangeboden hoeveelheid.1× · laatst 2026
- D2.2Hoe een verandering van de prijzen van productiefactoren, technologische ontwikkeling, natuurlijke omstandigheden of het aantal aanbieders leidt tot een verschuiving van de collectieve aanbodlijn. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig) Wealth of Education, 2005, pagina’s 43, 55, 568× · laatst 2026
D3Marktmechanisme
9 vragen · 2%- D3.1Het marktmodel: 𝑄𝑄𝑎𝑎 = 𝑐𝑐𝑐𝑐+ 𝑑𝑑 met 𝑐𝑐> 0 𝑄𝑄𝑣𝑣 = gevraagde hoeveelheid Waarbij: 𝑄𝑄𝑎𝑎 = aangeboden hoeveelheid 𝑃𝑃 = marktprijs Evenwicht indien 𝑄𝑄𝑣𝑣 = 𝑄𝑄𝑎𝑎 a, b, c, d zijn constanten NB De randvoorwaarden voor de parameters van het model, 𝑎𝑎≠𝑐𝑐 en en behoren niet tot de eindterm.6× · laatst 2026
- D3.2Hoe op een markt van volledige mededinging / volkomen concurrentie de prijs tot stand komt via het marktmechanisme.nog niet gevraagd
- D3.3Hoe op een markt van volledige mededinging / volkomen concurrentie veranderingen in de collectieve vraag en/of het collectieve aanbod resulteren in een nieuw marktevenwicht.3× · laatst 2026
D4Marktvormen
31 vragen · 6%D5Kostenstructuur en opbrengsten
25 vragen · 5%D6Consumentengedrag
39 vragen · 8%- D6.1Begrippen voor beschrijven consumentengedrag:14× · laatst 2026
- D6.2Met behulp van de begrippen substitueerbaarheid en complementariteit hoe een prijsverandering van het ene product kan leiden tot een vraagverandering van het andere product. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)3× · laatst 2024
- D6.3Verbanden tussen de mate waarin de prijs verandert, de mate van de daaruit volgende vraagverandering en de prijselasticiteit van de vraag (segmentelasticiteit).15× · laatst 2026
- D6.4Verbanden tussen de mate waarin het inkomen verandert, de mate van de daaruit volgende vraagverandering en de inkomenselasticiteit van de vraag (alleen verbaal, niet rekenkundig en niet grafisch).1× · laatst 2026
- D6.5Het onderscheid tussen normale en inferieure goederen en tussen noodzakelijke/primaire en luxegoederen en de daarbij behorende inkomenselasticiteit. (alleen verbaal, niet rekenkundig en niet grafisch)nog niet gevraagd
- D6.6Hoe veranderingen in betalingsbereidheid en/of de marktprijs leiden tot veranderingen in het consumentensurplus. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)6× · laatst 2026
D7Producentengedrag
22 vragen · 4%- D7.1Begrippen voor beschrijven producentengedrag:1× · laatst 2023
- D7.2Hoe het gedrag van producenten vanuit verschillende doelstellingen wordt beïnvloed: (maximale) winst, (maximale) opbrengst, marktaandeel, kostendekking/break-even en continuïteit.6× · laatst 2026
- D7.3In een grafiek of tabel met de totale kosten en totale opbrengsten van een producent welke prijs en afzet de producent zal kiezen gegeven zijn doelstelling (integrale benadering; volledige mededinging / volkomen concurrentie en monopolie). (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)6× · laatst 2026
- D7.4In een grafiek of tabel met de marginale en gemiddelde kosten en marginale en gemiddelde opbrengsten van een producent welke prijs en afzet de producent zal kiezen gegeven zijn doelstelling (marginale benadering; volledige mededinging / volkomen concurrentie en monopolie). (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)3× · laatst 2024
- D7.5Hoe een monopolist prijsdiscriminatie kan inzetten om zijn doelstelling te bereiken. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)4× · laatst 2025
- D7.6Hoe een monopolist via prijsdiscriminatie een deel van het consumentensurplus kan afromen. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)nog niet gevraagd
- D7.7Hoe een producent op een markt met monopolistische concurrentie productdifferentiatie kan inzetten om zijn doelstelling te bereiken (alleen verbaal, niet rekenkundig en niet grafisch).nog niet gevraagd
- D7.8Hoe een producent in een duopolie zal handelen gegeven zijn doelstelling (mede in relatie tot simultane en sequentiële spelen in sub domein F1). (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)nog niet gevraagd
- D7.9Waarom een producent wel of niet toetreedt tot een nieuwe markt op basis van de overwegingen break-even-afzet of (maximale) winst.nog niet gevraagd
- D7.10Hoe veranderingen in de minimale prijs waartegen men het goed wil aanbieden en/of de marktprijs leiden tot veranderingen in het producenten surplus. (alleen verbaal en grafisch, niet rekenkundig)2× · laatst 2026
D8Markt falen, overheidsingrijpen en welvaart
30 vragen · 6%- D8.1Begrippen voor de beschrijving van markt falen, overheidsingrijpen en welvaart:13× · laatst 2026
- D8.2Situaties van markt falen:1× · laatst 2026
- D8.3Waarom de overheid de productie van bepaalde goederen zelf organiseert (collectieve en quasi collectieve goederen) dan wel geheel of onder voorwaarden aan de markt overlaat.3× · laatst 2026
- D8.4Welke instrumenten de overheid toepast om het marktevenwicht te beïnvloeden:11× · laatst 2026
- D8.5Hoe de overheid toezicht houdt op de markt en het marktevenwicht (Autoriteit Consument en Markt, Autoriteit Financiële Markten, kartelverboden).2× · laatst 2026
- D8.6De (verandering van de) som van het producentensurplus en consumentensurplus als een beperkte indicatie van (verandering in) welvaart.nog niet gevraagd
D9Arbeidsmarkt
9 vragen · 2%- D9.1Begrippen voor de beschrijving van de arbeidsmarkt:3× · laatst 2025
- D9.2Hoe veranderingen in het aanbod van of de vraag naar arbeid leiden tot veranderingen op de arbeidsmarkt.2× · laatst 2026
- D9.3De invloed van arbeidsmarktinstituties (vakbonden, werkgeversorganisaties, minimumloon, cao’s) op het resultaat op de arbeidsmarkt: gevraagde en aangeboden hoeveelheid, werkloosheid en de prijs van arbeid.4× · laatst 2025
- D9.4Hoe contractvormen van invloed zijn op relatie tussen werkgever en werknemer en hoe dit een positieve / negatieve invloed kan hebben op de welvaart van de betrokkenen.nog niet gevraagd
E1Gezinnen ruilen over de tijd
20 vragen · 4%- E1.1De samenhang tussen inkomsten / uitgaven (per periode) en vermogen / schulden (op een bepaald moment) bij gezinshuishoudingen.2× · laatst 2026
- E1.2De keuzes die gezinnen maken voor sparen en lenen gedurende de verschillende levensfasen waarin zij zich bevinden mede gegeven hun tijdsvoorkeur en hoe deze keuzes doorwerken op vermogen /schulden van gezinshuishoudingen.9× · laatst 2026
- E1.3Hoe rente, inflatie, de conjuncturele situatie en consumentenvertrouwen doorwerken op de keuzes voor sparen en lenen.3× · laatst 2026
- E1.4Dat sparen beslag legt op consumptie in de toekomst en lenen beslag legt op consumptie nu.6× · laatst 2026
- E1.5Dat sparen beslag legt op productie in de toekomst en lenen beslag legt op productie nu.nog niet gevraagd
E2De overheid ruilt over de tijd
23 vragen · 4%- E2.1De betekenis en oorzaken van (veranderingen in) de overheidsschuld.10× · laatst 2026
- E2.2Dat een overheidstekort gezien kan worden als een vorm van uitgestelde belastingheffing.5× · laatst 2025
- E2.3Inkomsten en uitgaven van de overheid als grootheden over een periode en de overheidsschuld als grootheid op een bepaald moment en het verband tussen deze grootheden.8× · laatst 2026
- E2.4Overheidsuitgaven in termen van overheidssubsidies, overheidsconsumptie, overdrachtsuitgaven en overheidsinvesteringen en de betekenis voor de economische ontwikkeling.nog niet gevraagd
- E2.5Overheidsontvangsten in termen van directe en indirecte belastingen, sociale premies en niet-belastingontvangsten (zoals dividend uit staatsdeelnemingen) en de betekenis voor de economische ontwikkeling.nog niet gevraagd
E3Pensioenen
10 vragen · 2%F1Speltheorie
18 vragen · 4%- F1.1De basiselementen van een simultaan spel weergegeven in een opbrengstenmatrix: spelers, acties, doelstellingen en opbrengsten, waarbij de contexten beperkt blijven tot situaties met twee spelers die simultaan kiezen en waarbij spelers beschikken over complete informatie.1× · laatst 2026
- F1.2Hoe in een simultaan spel een gevangenendilemma kan optreden als beide spelers een dominante strategie hebben.10× · laatst 2025
- F1.3Het onderscheid tussen een simultaan spel met en zonder dominante strategieën voor beide spelers.nog niet gevraagd
- F1.4De keuzes en uitkomst bepalen in een simultaan spel dat één keer gespeeld wordt indien er sprake is van een gevangenendilemma.1× · laatst 2025
- F1.5Het onderscheid tussen simultane spelen met één of meerdere evenwichten.nog niet gevraagd
- F1.6De invloed bepalen van het één keer herhalen van een simultaan spel op de keuzes en mogelijke uitkomst, indien er sprake is van een gevangenendilemma.nog niet gevraagd
- F1.7De basiselementen van het ultimatum sequentiële spel weergegeven in een spelboom: spelers, acties, doelstellingen en opbrengsten, waarbij de contexten beperkt blijven tot situaties met twee spelers die eenmalig en sequentieel kiezen, en waarbij spelers beschikken over complete informatie.4× · laatst 2026
- F1.8De keuzes en uitkomst bepalen in een ultimatum spel.2× · laatst 2026
F2Samenwerken en onderhandelen
7 vragen · 1%- F2.1Dat meerdere evenwichten kunnen bestaan waarbij verschillende spelers een voorkeur hebben voor verschillende evenwichten.nog niet gevraagd
- F2.2Dat meeliftersgedrag zorgt voor niet-optimale uitkomsten van een spel indien er sprake is van een dominante strategie van niet-bijdragen.1× · laatst 2024
- F2.3Dat zelfbinding als alternatief voor de eigen dominante strategie kan leiden tot samenwerken van meerdere partijen en daardoor de keuze van één of beide spelers beïnvloedt en daarmee de uitkomst van een spel.2× · laatst 2026
- F2.4Dat de geloofwaardigheid van dreiging of vertrouwen de keuze van één of beide partijen beïnvloedt en daarmee de uitkomst van een spel.2× · laatst 2026
- F2.5Dat sociale normen van invloed kunnen zijn op de opbrengsten en daardoor de keuze van één of beide spelers beïnvloedt en daarmee de uitkomst van een spel.2× · laatst 2026
F3Markt falen
6 vragen · 1%- F3.1Dat situaties met positieve en negatieve externe effecten kunnen resulteren in een gevangenendilemma, waarbij het collectieve belang wordt geschaad doordat spelers het individuele belang vooropstellen.nog niet gevraagd
- F3.2Dat veranderingen in opbrengsten de keuze van één of beide spelers kan beïnvloeden en daarmee de uitkomst van een spel.nog niet gevraagd
- F3.3Dat instrumenten zoals collectieve dwang, contracten, sociale normen, boetes, collectieve uitkomsten als individuele doelstelling, de keuze van één of beide spelers kan beïnvloeden en daarmee de uitkomst van een spel.1× · laatst 2026
- F3.4Het effect van verzonken kosten op de uitkomst van een spel, waarbij zowel sprake kan zijn van een positief effect (vertrouwen dat partijen afspraken nakomen) als van een negatief effect (kosten die al gemaakt zijn en niet kunnen worden teruggedraaid vanwege het specifieke karakter van de investering).5× · laatst 2026
G1Risico en verzekeren
15 vragen · 3%- G1.1Het verschil tussen risico als een inschatting van mogelijke gebeurtenissen (kans) en risico als verwacht schadebedrag (in euro’s).1× · laatst 2026
- G1.2Hoe de beslissing van een partij om zich wel of niet te verzekeren afhangt van8× · laatst 2024
- G1.3Solidariteit bij verzekeren en op welke wijze er sprake is van solidariteit die risico’s kan verkleinen.5× · laatst 2025
- G1.4Een afweging kunnen maken tussen al dan niet afsluiten van een verzekering in de relatie tot de hoogte van een eigen risico (in euro’s) en/of premiekorting.1× · laatst 2024
G2Asymmetrische informatie
35 vragen · 7%- G2.1Dat asymmetrische informatie leidt tot averechtse selectie en moral hazard.14× · laatst 2026
- G2.2Averechtse selectie en middelen om dit te beperken: verplichte solidariteit, het verplicht voorschrijven van een verzekering, het instellen van een collectieve verzekering.7× · laatst 2026
- G2.3Moral hazard en middelen om dit te beperken: eigen risico, bonusmalussysteem, premiedifferentiatie.14× · laatst 2026
G3Risico en rente
6 vragen · 1%H1Macro economische kringloop, nationaal inkomen en welvaart
31 vragen · 6%- H1.1Hoe het bruto binnenlands product (bbp) wordt berekend:10× · laatst 2026
- H1.2De economische kringloop met behulp van:3× · laatst 2026
- H1.3Dat de omvang en groei van het bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is op grond van de volgende gegevens:6× · laatst 2026
- H1.4Transacties met het buitenland die geboekt worden op de lopende rekening van de betalingsbalans (saldo lopende rekening, betalingsbalans).9× · laatst 2026
- H1.5De alternatieve welvaartsmaatstaven:3× · laatst 2026
- H1.6Dat de (verandering van de) som van het totale producenten surplus en het totale consumentensurplus een beperkte indicatie van (verandering in) welvaart is. NB wisselkoersen behoren niet tot deze eindterm.nog niet gevraagd
H2Economische groei
31 vragen · 6%- H2.1Hoe structurele groei, de ontwikkeling van de aanbodzijde van de economie, wordt bepaald door de verandering van de hoeveelheid en kwaliteit van de productiefactoren, waarbij:10× · laatst 2026
- H2.2Hoe de relatie tussen internationale betrekkingen en economische groei is ten aanzien van:5× · laatst 2026
- H2.3Hoe de relatie tussen de internationale concurrentiepositie en economische groei is.8× · laatst 2025
- H2.4De rol en invloed van de overheid op het gebied van onderwijs, infrastructuur en wetgeving ten aanzien van de structurele groei.3× · laatst 2026
- H2.5Motieven voor overheidsbeleid inzake internationale handel en samenwerkingsvormen in relatie tot welvaart en economische groei: het infant industry-argument, voorkomen van dumping en bescherming strategische sectoren.2× · laatst 2025
- H2.6Dat internationale vrijhandel wordt beïnvloed door protectiemaatregelen zoals importtarieven, importquota en importvoorschriften.3× · laatst 2026
H3Ongelijkheid en herverdeling
40 vragen · 8%- H3.1Het bestaan van verschillende stelsels voor de inkomstenbelasting en de wijze waarop deze stelsels invloed hebben op de mate van inkomensongelijkheid tussen individuen en groepen (nivelleren en denivelleren).4× · laatst 2026
- H3.2Gevolgen van verschillende soorten belastingstelsels, zoals progressief, proportioneel en degressief, voor de netto inkomens met gebruikmaking van de parameters gemiddeld belastingtarief, marginaal belastingtarief, aftrekposten (vóór belastingheffing) en heffingskortingen (ná belastingheffing).23× · laatst 2026
- H3.3De Lorenzcurve als weergave van de primaire of secundaire inkomensverdeling.8× · laatst 2026
- H3.4Hoe de overheid inkomen kan herverdelen tussen inkomensgroepen en welke invloed dit heeft op de inkomensverdeling (de vorm van de Lorenzcurve):5× · laatst 2026
- H3.5De relatie tussen inkomensongelijkheid en economische ontwikkeling.nog niet gevraagd
H4Arbeidsmarkt en werkloosheid
17 vragen · 3%I1Conjunctuur en conjuncturele verschijnselen
21 vragen · 4%- I1.1Economische ontwikkeling op korte termijn relateren aan de volgende conjunctuurindicatoren (niveau en veranderingen):5× · laatst 2026
- I1.2Conjuncturele situaties onderscheiden en deze relateren aan de genoemde conjunctuurindicatoren:2× · laatst 2026
- I1.3De gevolgen van conjuncturele ontwikkelingen op inflatie / deflatie, werkloosheid, werkgelegenheid en inkomensontwikkelingen.14× · laatst 2026
I2Overheid, centrale bank en conjunctuur
34 vragen · 7%- I2.1De invloed van conjuncturele veranderingen op de overheidsbegroting3× · laatst 2026
- I2.2Hoe de overheid op de korte termijn de economie kan stimuleren en afremmen15× · laatst 2026
- I2.3Op welke manier begrotingsbeleid de inflatie / deflatie, werkloosheid, werkgelegenheid en inkomensontwikkelingen beïnvloedt. uur. Vakspecifieke regels correctievoorschrift Voor de examens economie zijn de volgende regels aan de algemene regels toegevoegd:4× · laatst 2026
- I2.4Op welke manier een centrale bank het rente-instrument kan inzetten om de inflatie / deflatie te beïnvloeden. HET CENTRAAL EXAMEN Zittingen centraal examen De zittingsduur is per 2012 veranderd ten opzichte van het oude programma economie havo en bedraagt12× · laatst 2026