Ongelijkheid en herverdeling: nivelleren en denivelleren
Dit onderwerp gaat over hoe belastingstelsels en andere regels de verschillen tussen inkomens groter of kleiner maken. Bij het centraal examen moet je kunnen uitleggen of een maatregel nivelleert of denivelleert.
Inkomensongelijkheid is het verschil tussen de inkomens van mensen of groepen. Een overheid kan dat verschil veranderen met belastingen.
Bij de inkomstenbelasting bestaan drie stelsels. Bij een proportioneel stelsel betaal je hetzelfde percentage over je hele inkomen. Bij een progressief stelsel stijgt het percentage naarmate het inkomen hoger wordt. Bij een degressief stelsel daalt het percentage juist bij een hoger inkomen.
Een progressief stelsel maakt het netto inkomen gelijkmatiger verdeeld. Hoge inkomens houden dan relatief minder over. Dat noemen we nivelleren. Een degressief stelsel werkt andersom. Het vergroot de verschillen tussen inkomens. Dat is denivelleren.
Nivelleren betekent dus dat de verschillen kleiner worden. Denivelleren betekent dat de verschillen groter worden. Let op: het gaat om relatieve verschillen, dus om procenten en verhoudingen, niet alleen om euro's.
Onthoud
Bij een progressief stelsel stijgt het belastingpercentage naarmate het inkomen hoger is.
Bij een proportioneel stelsel is het percentage voor iedereen gelijk.
Bij een degressief stelsel daalt het percentage naarmate het inkomen hoger is.
Nivelleren maakt de inkomensverschillen kleiner, denivelleren maakt ze groter.
Let bij het beoordelen op relatieve verschillen, dus op procenten en verhoudingen.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Bij deze vraag moet je uitleggen waarom een loonsverhoging van 3,5% met een minimum van 1.000 euro nivelleert.
- 1
Bereken bij welk jaarsalaris 3,5% precies 1.000 euro is: 1.000 : 0,035 = 28.571.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen kijken alleen naar de euro's. Reken met percentages, want nivelleren gaat over relatieve verschillen.
Leerlingen halen progressief en proportioneel door elkaar. Bij progressief stijgt het percentage, bij proportioneel blijft het gelijk.
Leerlingen denken dat elke belastingverandering nivelleert. Kijk eerst welke groep er meer of minder procent krijgt of betaalt.
Snel checken
Bij een belastingstelsel stijgt het percentage naarmate het inkomen hoger wordt. Welk stelsel is dit?
Een cao geeft iedereen 3% loonsverhoging, met een minimum van 1.000 euro. Wat is het effect op de relatieve inkomensverschillen?