Automatische stabilisatoren
Bij een verandering van de conjunctuur verandert ook de overheidsbegroting, zonder dat de overheid iets nieuws hoeft te besluiten. Dat noemen we automatische stabilisatoren, en het is een vast onderdeel van het examen.
In een neergaande conjunctuur gaat de economie minder hard. Bedrijven produceren minder en huishoudens besteden minder. Daardoor raken meer mensen hun baan kwijt en neemt de werkloosheid toe.
De overheid merkt dat direct in de begroting. Mensen zonder werk krijgen een uitkering, dus de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen stijgen. Tegelijk betalen zij minder belasting en premie, dus de belastinginkomsten dalen. Het begrotingstekort wordt daardoor groter.
Het belastingstelsel werkt ook mee. Bij een progressief stelsel betaalt iemand met een hoger inkomen een hoger gemiddeld tarief. Als het inkomen daalt, daalt de belasting dus harder dan het inkomen zelf. Mensen houden daardoor meer van hun inkomen over om uit te geven.
Dit effect dempt de neergaande conjunctuur. Uitkeringen en belasting vangen een deel van de inkomensdaling op, en de bestedingen dalen minder snel. De overheid hoeft daarvoor niets nieuws te regelen.
Onthoud
Automatische stabilisatoren werken zonder nieuw overheidsbeleid
Bij een neergaande conjunctuur stijgen de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen
Bij een neergaande conjunctuur dalen de belastinginkomsten
In een progressief belastingstelsel daalt de belasting harder dan het inkomen
Hierdoor dalen de bestedingen minder hard en wordt de conjunctuur gedempt
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Bij deze vraag leg je uit waarom werkloosheidsuitkeringen een dempende invloed hebben op een neergaande conjunctuur.
- 1
In een neergaande conjunctuur raken meer mensen hun baan kwijt, dus de werkloosheid stijgt.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen denken dat een werkloosheidsuitkering de werkloosheid zelf verlaagt. Beter is te zeggen dat de uitkering het inkomensverlies van werklozen opvangt.
Leerlingen zeggen dat de overheid in een recessie automatisch belasting verhoogt. Beter is te zeggen dat de belastinginkomsten dalen, omdat het inkomen en de werkgelegenheid dalen.
Leerlingen vergeten dat de uitkering alleen het effect dempt. Beter is te schrijven dat de bestedingen minder dalen, niet dat ze stijgen.
Snel checken
Wat gebeurt er met de overheidsbegroting bij een neergaande conjunctuur via automatische stabilisatoren?
Wat gebeurt er met het gemiddelde belastingtarief bij een progressief belastingstelsel als het inkomen daalt?