Ongelijkheid en herverdeling: de afruil tussen doelmatigheid en rechtvaardigheid
Herverdeling van inkomen en vermogen kan eerlijker zijn, maar kan ook mensen minder prikkels geven om te werken, sparen of te scholen. Dat is de afruil tussen rechtvaardigheid en doelmatigheid waar het examen naar vraagt.
Herverdeling betekent dat geld van de ene groep naar de andere gaat, bijvoorbeeld via belastingen en uitkeringen. Dat kan rechtvaardig zijn. Maar het kan ook gedrag veranderen. Dan botsen rechtvaardigheid en doelmatigheid.
Een belangrijk mechanisme is het nettoloon. Als belasting op arbeid daalt, houdt een werknemer meer over per uur. Bij een hoger nettoloon werken mensen vaak meer, omdat werken dan meer oplevert. Maar bij een gelijkblijvend nettoloon kan iemand met minder uren net zoveel verdienen. Dan kiezen sommigen voor meer vrije tijd.
Bij herverdeling kunnen onder meer deze prikkels veranderen:
- minder prikkel om uren te werken, te participeren of uit te treden
- minder prikkel om te sparen, te scholen of te ondernemen
- meer prikkel om te migreren of belasting te ontwijken
De afruil hoeft niet op te treden. Dat gebeurt wanneer herverdeling de prikkels niet verzwakt. Geld dat naar onderwijs, kinderopvang of sociale zekerheid gaat, kan mensen juist helpen om te werken en te leren.
Onthoud
Herverdeling kan rechtvaardiger zijn, maar kan prikkels om economisch actief te zijn verzwakken
Een lagere belasting op arbeid verhoogt het besteedbaar inkomen
Bij een gelijkblijvend nettoloon kan minder werken hetzelfde inkomen opleveren
De afruil ontstaat niet als herverdeling de prikkels om actief te zijn niet verzwakt
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
De minister verwacht dat actieven zich minder zullen aanbieden op de arbeidsmarkt. Gevraagd is om deze verwachting uit te leggen.
- 1
Vergelijk de tabel met het oude en het nieuwe stelsel. Het nieuwe stelsel kent lagere tarieven in de schijven.
Veelgemaakte fouten
Denk niet dat een lagere belasting altijd meer werken oplevert. Bij een gelijkblijvend nettoloon kan het juist minder uren opleveren.
Verwar herverdeling niet met de afruil. De afruil ontstaat pas wanneer de prikkels om economisch actief te zijn verzwakken.
Geef bij een verklaring alle schakels aan. Noem dus eerst het effect op het inkomen en daarna het effect op het gedrag.
Snel checken
Het nettoloon van werknemers blijft gelijk, maar de belasting over arbeid daalt. Wat verwacht je dan van het arbeidsaanbod in uren?
Wanneer hoeft herverdeling niet tot een afruil met doelmatigheid te leiden?