Monohybride kruisingen: genotype, fenotype en stamboom
Bij een monohybride kruising volg je één eigenschap van ouders naar kinderen. Met een kruisingsschema en een stamboom bereken je de kans op die eigenschap.
Bij een monohybride kruising kijk je naar één eigenschap, zoals haarkleur. Een eigenschap wordt bepaald door twee allelen van één gen. Het ene allel komt van je vader en het andere van je moeder.
Het genotype is de genetische samenstelling, bijvoorbeeld AA, Aa of aa. Het fenotype is wat je ziet. Een dominant allel A laat zijn eigenschap zien, ook als er maar één kopie is. Het recessieve allel a laat zijn eigenschap alleen zien als er geen A is. Dus AA en Aa geven hetzelfde fenotype, en aa geeft een ander fenotype.
Om kansen te berekenen maak je een kruisingsschema. Zet de allelen van de ene ouder boven de tabel en die van de andere ouder links. Elk vakje is één mogelijke nakomeling. Elk vakje heeft dezelfde kans, namelijk 1 gedeeld door het aantal vakjes. Zo zie je direct hoeveel vakjes de gevraagde eigenschap hebben.
Een stamboom laat zien hoe een eigenschap over generaties loopt. Een vierkant is een man en een rondje is een vrouw. Een ingekleurd symbool betekent dat de persoon de eigenschap heeft. Bij een recessieve eigenschap kan een kind de eigenschap hebben terwijl beide ouders die niet tonen. Dan moeten beide ouders het recessieve allel dragen zonder het te tonen.
Onthoud
Een gen heeft twee allelen, één van elke ouder.
Het genotype bestaat uit letters, het fenotype is wat zichtbaar is.
Met een kruisingsschema bereken je de kans op een bepaalde eigenschap.
Een stamboom laat zien welke personen de eigenschap hebben over meerdere generaties.
Voorbeeld uit een echt examen
none
Bij deze kruising zijn beide ouders donkerharig. Gevraagd is de kans op een kind met blond haar.
- 1
Donker haar is dominant, dus allel A. Blond haar is recessief, dus allel a.
Veelgemaakte fouten
Genotype en fenotype worden vaak door elkaar gehaald. Schrijf eerst het genotype met letters en beschrijf daarna wat zichtbaar is.
Leerlingen tellen de letters en gebruiken geen schema. Teken het kruisingsschema, want dan zie je alle mogelijke combinaties.
Bij een dominante eigenschap denken leerlingen dat elk kind de eigenschap heeft. Bij een kruising van Aa met aa krijgt de helft van de kinderen de recessieve eigenschap.
Snel checken
Bij een kruising tussen Aa en aa is de kans op een kind met het recessieve fenotype hoeveel?
In een stamboom hebben beide ouders de dominante eigenschap, maar hun kind heeft de recessieve eigenschap. Wat kun je hieruit concluderen?