Kansen bepalen met monohybride en dihybride kruisingen
Met een kruisingsschema bereken je de kans op een bepaald genotype en fenotype. Dat is handig bij elke erfelijkheidsvraag op het examen.
Bij een monohybride kruising kijk je naar één eigenschap, bijvoorbeeld de pijngevoeligheid of de groei van een plant. Elke ouder geeft één van zijn twee allelen door aan het kind. Met een kruisingsschema, ook wel Punnettvierkant, zie je alle combinaties in één keer.
Stel dat A dominant is en a recessief. Bij de kruising Aa × Aa zijn er vier even waarschijnlijke combinaties: AA, Aa, Aa en aa. Dat geeft de genotypeverhouding 1 : 2 : 1. De kans op het genotype aa is dus 1/4. Het dominante fenotype komt in drie van de vier vakjes voor, dus de kans daarop is 3/4.
Bij een dihybride kruising kijk je naar twee genen tegelijk. Liggen die genen op verschillende chromosomen, dan erven ze onafhankelijk van elkaar over. Je berekent dan de kans per gen en vermenigvuldigt die. Het schema heeft 16 vakjes. Bij AaBb × AaBb is de kans op aabb 1/4 × 1/4 = 1/16.
Bij fenotypes tel je de vakjes met dezelfde uiterlijke kenmerken bij elkaar. Bij twee onafhankelijke genen met volledige dominantie krijg je de verhouding 9 : 3 : 3 : 1.
Vraag altijd eerst naar het genotype of het fenotype, want die twee zijn niet hetzelfde.
Onthoud
Een kruisingsschema laat alle mogelijke combinaties van allelen zien.
Bij een monohybride kruising Aa × Aa is de kans op aa 1/4 en op het dominante fenotype 3/4.
Bij een dihybride kruising reken je per gen en vermenigvuldigt de kansen.
Bij AaBb × AaBb is de verhouding van de fenotypes 9 : 3 : 3 : 1.
Genotype en fenotype zijn niet hetzelfde, dus lees goed wat de vraag vraagt.
Voorbeeld uit een echt examen
ex2
Bij deze vraag moet je uitleggen waarom sommige F1-planten slecht groeien. Daarvoor kijk je naar de genen van de ouderplanten.
- 1
De transgene ouderplanten hebben het ptxD-gen op één van de twee chromosomen. Ze zijn dus heterozygoot.
Veelgemaakte fouten
Genotype en fenotype worden vaak door elkaar gehaald. Bekijk eerst wat er gevraagd wordt en tel dan pas de juiste vakjes.
Bij een dihybride kruising tel je de kansen niet op. Je vermenigvuldigt ze, omdat de genen onafhankelijk van elkaar overerven.
Een recessief kenmerk zie je alleen bij homozygoot recessieve individuen. Heterozygoten tel je dus niet mee bij het recessieve fenotype.
Snel checken
Bij een dihybride kruising AaBb × AaBb, wat is de kans op het genotype aabb?
Bij een monohybride kruising Aa × Aa, wat is de kans op het dominante fenotype?