Markt falen: externe effecten en marktmacht
Bij dit onderwerp zie je wanneer de markt zelf niet goed werkt. Externe effecten en onvolkomen concurrentie komen vaak terug in het examen.
Bij een extern effect heeft een handeling gevolgen voor mensen die er niet bij betrokken zijn. Die gevolgen zitten niet in de prijs.
Bij een negatief extern effect betalen anderen mee. Een fatbike kost de koper en de verkoper geld. Ongevallen van jongeren kosten de samenleving ook geld, zoals werk voor politie en justitie. Die kosten staan niet in de prijs van de fatbike.
Zo ontstaat een verschil tussen privékosten en maatschappelijke kosten. De privékosten zijn wat de gebruiker zelf betaalt. De maatschappelijke kosten zijn alle kosten samen, ook die voor derden. Omdat de prijs alleen de privékosten dekt, wordt er meer gebruikt dan wenselijk is. Dat noemen we marktfalen.
Bij een positief extern effect gebeurt het omgekeerd. Anderen profiteren zonder dat zij ervoor betalen. Een goed onderhouden tuin levert bijvoorbeeld voordeel op voor de buren.
Een kartel is een vorm van onvolkomen concurrentie. Ondernemingen spreken prijzen of biedingen af, in plaats van tegen elkaar te concurreren. Daardoor ligt de prijs hoger dan bij echte concurrentie. In de aanbesteding betaalt de overheid dan meer, en dus de belastingbetaler. Ook dat is een negatief extern effect.
Onthoud
Een extern effect is een gevolg van een handeling voor mensen die er niet bij betrokken zijn.
Bij een negatief extern effect betalen derden mee aan kosten die niet in de prijs zitten.
Een positief extern effect levert anderen voordeel op zonder dat zij ervoor betalen.
Met een kartel heeft een onderneming marktmacht, en daardoor ligt de prijs hoger dan bij concurrentie.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Bij deze vraag moet je uitleggen dat het gebruik van fatbikes leidt tot negatieve externe effecten, met maatschappelijke kosten als gevolg.
- 1
Het negatieve externe effect is het grote aantal ongevallen onder jongeren op fatbikes.
Veelgemaakte fouten
Noem niet alleen dat er ongevallen zijn, maar benoem ook dat de kosten niet in de prijs van de fatbike zitten.
Verwar een extern effect niet met een hogere prijs. Kijk wie de kosten daadwerkelijk draagt.
Denk bij een kartel niet alleen aan de ondernemingen. Kijk ook wie de hogere prijs betaalt.
Snel checken
Welke situatie is een voorbeeld van een positief extern effect?
Wat is het gevolg van een kartel voor de samenleving?