Soortvorming: verwantschap weergeven in een cladogram
Een cladogram laat zien hoe soorten aan elkaar verwant zijn en uit welke voorouder ze zijn ontstaan. Met deze kennis lees je ook af of een overeenkomst op afstamming berust.
Een cladogram is een vertakt schema. Elke splitsing, een knooppunt, betekent dat een gemeenschappelijke voorouder zich in twee nakomelingenlijnen heeft gesplitst. Soorten die dicht bij elkaar op het schema staan, hebben een recente gemeenschappelijke voorouder en zijn dus nauw verwant.
Om het schema op te bouwen gebruiken onderzoekers gedeelde afgeleide kenmerken. Dat zijn kenmerken die bij een groep soorten voorkomen en bij de voorouder ontbraken. Hoe meer van zulke kenmerken twee soorten delen, hoe later hun lijnen zich splitsten.
Let op: een kenmerk dat alleen door aanpassing aan dezelfde omgeving is ontstaan, is analoog. Zo'n kenmerk zegt niets over afstamming. Voor een cladogram tellen alleen homologe kenmerken, want die wijzen op één gemeenschappelijke voorouder.
Bij het lezen van een cladogram volg je de takken van de wortel naar de uiteinden. Zo zie je welke soorten het eerst afsplitsten en welke soorten als laatste ontstonden.
Onthoud
Elk knooppunt in een cladogram staat voor een splitsing vanuit een gemeenschappelijke voorouder.
Soorten die laat splitsen, zijn nauwer verwant dan soorten die vroeg splitsen.
Gedeelde afgeleide kenmerken bepalen waar soorten in het schema komen.
Homologe kenmerken wijzen op afstamming, analoge kenmerken niet.
Voorbeeld uit een echt examen
ex1
Je moet uitleggen waarom één gemeenschappelijke oorsprong van alle AFGP-genen onwaarschijnlijk is. Het gaat om vissen rond de Zuidpool en bij de noordelijke ijszeeën.
- 1
Bij homologie stammen de AFGP-genen af van één gemeenschappelijke voorouder.
Veelgemaakte fouten
Leerlingen zien twee soorten die op elkaar lijken en concluderen meteen dat ze nauw verwant zijn. Kijk eerst of het gedeelde kenmerk homoloog is.
Leerlingen lezen een cladogram van links naar rechts als een tijdlijn. Lees het als vertakkingen, waarbij nauwe verwantschap blijkt uit het knooppunt waar twee lijnen samenkomen.
Snel checken
In een cladogram splitsen soorten A en B pas later af dan soort C. Welke conclusie is juist?
Welk kenmerk telt in een cladogram als bewijs voor nauwe verwantschap?